ਕਾਮ ਕ੍ਰੋਧ ਵਸਿ ਕਰੈ ਪਵਣੁ ਉਡੰਤ ਨ ਧਾਵੈ ॥
ਅੰਗ-੧੩੯੫
ਕਾਮ – ਕਾਮ ਵਾਸ਼ਨਾ
ਕ੍ਰੋਧ – ਗੁੱਸਾ
ਵਸਿ– ਕਾਬੂ
ਪਵਣੁ – ਚੰਚਲ ਮਨ
ਧਾਵੈ – ਭਟਕੋ
ਤੁਸੀਂ ਕਾਮ,ਕ੍ਰੋਧ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਇਸਤਰਾਂ ਬੇਚੈਨ ਨਹੀਂ ਭਟਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਬੇਚੈਨ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਰੇਮਜ਼ ਸੈਸਨ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ।
“ਇੱਕ ਚੇਲਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਗੁਰੂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਚੇਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਬੇਚੈਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।”
ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ: “ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਬੇਚੈਨ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਕੁਝ ਵਿਰਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਮਨ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
ਗੁਰੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਮੁਸਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:
“ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਪੱਤੇ ਲਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮੱਖੀ ਉਸ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕੰਨ ਕੋਲ ਗੂੰਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਹਾਥੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲੰਬੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੱਖੀ ਫਿਰ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। “
ਇਹ ਸਭ ਕਈ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਨੇ ਮੱਖੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ:
“ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਬੇਚੈਨ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ‘ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ?”
ਮੱਖੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
“ਮੈਂ ਜੋ ਵੀ ਵੇਖਦੀ ਹਾਂ, ਸੁਣਦੀ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸੁੰਘਦੀ ਹਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ। ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਜੋ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਰਾਜ਼ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸਥਿਰ ਰਹਿ ਲੈਂਦੇ ਹੋ?”
ਹਾਥੀ ਨੇ ਪੱਤੇ ਖਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:
“ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਇੰਦਰੀਆਂ ਮੇਰੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਧਿਆਨ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭੋਜਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਬਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਹਟ ਆ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ:
“ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਹਾਂ! ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਿਰੰਤਰ ਭਟਕਦਾ ਰਹੇਗਾ ਜੇ ਮੇਰੀਆਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਵਾਂਗਾ। ਇਹੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
“ਹਾਂ, ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ,” ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। “ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਦਾ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰੋ।”
ਸੱਚ ਕੀ ਹੈ? 