ਹਰੂਏ ਹਰੂਏ ਤਿਰਿ ਗਏ ਡੂਬੇ ਜਿਨ ਸਿਰ ਭਾਰ ॥
ਅੰਗ- ੧੩੬੬

ਹਰੂਏ– ਹਲਕੇ
ਤਿਰਿ ਗਏ– ਤਰ ਗਏ
ਡੂਬੇ– ਡੁੱਬ ਗਏ
ਸਿਰ– ਸਿਰ ਉੱਤੇ
ਭਾਰ– ਭਾਰ

ਜਿਹੜੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਵ ਸਾਗਰ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

---

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਤੇ ਤਰਸ ਆ ਗਿਆ ਜਿਸਨੇ ਇੰਨੀ ਭਾਰੀ ਪੰਡ ਨੂੰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਕੁਝ ਚਮਤਕਾਰੀ ਵਾਪਰਿਆ।

ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਸਾਫ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਆਦਮੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਦੇਖਿਆ। ਕੀ ਇਹ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿਚਲੇ ਗਰੀਬ ਆਦਮੀ ਲਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਜੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਤਰਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ,
ਤਾਂ ਕੀ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?
ਮੇਰੇ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਜੋ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਧਰ ਸਕਦਾ ..

ਮੇਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ?

ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦਾ ਭਾਰ ..

ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਮੇਰੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ‘ਤੇ ਇਹੀ ਭਾਰ ਪਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ?
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਏ ਬੋਝਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵਧੀਆ ਨਿਕਲੇ।

ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜੀ ਚੀਜ਼ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ?

ਕੀ ਮੇਰਾ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਝ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਾਮੰਜ਼ੂਰ ਸੁਭਾਅ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ?

ਕੀ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸੌਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਕੀ ਮੈਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਘੁੰਮਣ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?

ਆਖਿਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਇਆ ਹਾਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇੰਨਾ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਕਿਉਂ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ?

ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇਹ ਅਨਮੋਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣੀ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭਾਰ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸੁਆਹ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਫੇਰ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਏਗਾ।

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਭਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਪਾਰਸ ਮਣੀ ਰਸਾਇਣਾ ਕਰਾਮਾਤ ਕਾਲਖ ਆਨ੍ਹੇਰੇ।।
(ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਵਾਰ ੫, ਪਉੜੀ ੭)

ਪਾਰਸ– ਪਾਰਸ ਪੱਥਰ
ਮਣੀ– ਰਤਨ
ਰਸਾਇਣਾ– ਅੰਮ੍ਰਿਤ
ਕਰਾਮਾਤ– ਕਰਾਮਾਤ
ਕਾਲਖ– ਕਾਲਖ
ਆਨ੍ਹੇਰੇ– ਹਨੇਰਾ

ਕੁਝ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਪਾਰਸ ਦੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਦੇ ਸਿਰ ਵਿੱਚ ਰਤਨ ਮਿਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।

---

ਇਕ ਵਾਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਬਾਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਇਕ ਕੰਧ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੰਧ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਬੰਨ ਦਿੱਤਾ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ; “ਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਹਿਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ‘ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਾ ਡਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਰੱਬੀ-ਜੀਵ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ’ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਢਹਿ ਰਹੀ ਕੰਧ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਕਿਉਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ?

ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ:
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਨਮੋਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਕੰਧ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੇਤੰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਅਣਜਾਣ ਕੰਧ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਇਨਸਾਨ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀਆਂ।

ਪਰ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਬੁੱਧੀ ਦਿੱਤੀ।

ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀਆਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਲੱਭ ਸਕੀਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਰਲ ਪੱਖ ਦਿਖਾਉਣ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਜੋ ‘ਸਾਧਾਰਣ ਜੀਵਨ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ’ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਰਲ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਤਕਾਰ ਲੱਭਦੇ ਸਨ।

ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਛੂਛਾ ਘਟੁ ਬੋਲੈ ॥ ਭਰਿਆ ਹੋਇ ਸੁ ਕਬਹੁ ਨ ਡੋਲੈ ॥
ਅੰਗ- ੮੭੦

ਛੂਛਾ– ਖਾਲੀ
ਘਟੁ– ਭਾਂਡਾ
ਬੋਲੈ– ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਭਰਿਆ– ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ
ਕਬਹੁ ਨ– ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ

ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਤਲਬ ਗਿਆਨਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਬਸ ਬੋਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

---

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਹੈ? ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਭਿਣਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਤੱਥ ਦੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਕਿ ਉਹ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੀ ਨੀਂਦ ਨਹੀਂ ਲੈ ਪਾਉਂਦਾ।
ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਖੁਦ ਦੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉੱਠਦੇ ਹਾਂ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਹੈ?

ਹਾਂ, ਹਉਮੈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ।

ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਖਾਲੀ ਭਾਂਡੇ ਬਹੁਤ ਰੌਲਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਖਾਲੀਪਨ ਹੈ, ਇਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿਚ ਭਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਦੌੜ, ਆਪਣਾ ਇਕ ਦਾਅਵਾ, ਇਕ ਮਾਨਤਾ ਜੋ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਡਾ ਇਹ ਭਾਂਡਾ ਕਦੇ ਵੀ ਭਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ।

ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।
ਅਗਲੀ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋਗੇ, ਮੇਰਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ੇਖੀ ਜਾਂ ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੋਗੇ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਨਾ ਕਰੋ।
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ “ਕੀ ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹਾਂ? ਸ਼ਾਇਦ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਕੱਢ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ?”
ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਸੋ ਕਤ ਜਾਨੈ ਪੀਰ ਪਰਾਈ ॥ ਜਾ ਕੈ ਅੰਤਰਿ ਦਰਦੁ ਨ ਪਾਈ ॥
ਅੰਗ- ੭੯੩

ਕਤ ਜਾਨੈ– ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ
ਪੀਰ– ਪੀੜ
ਪਰਾਈ– ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ
ਅੰਤਰਿ– ਅੰਦਰ
ਦਰਦੁ– ਦਰਦ
ਨ ਪਾਈ– ਨਹੀਂ ਹੈ

ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।

---

ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਇਕ ਹੋਰ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇਕ ਭਰਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੱਟਾਨ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪਰ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚੱਟਾਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਕੋਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਪਰ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸੱਪ ਕਦੇ ਵੀ ਡੰਗ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਡਿੱਗਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦਾ।

ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧਤ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਸਹੀ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਜਤਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਫੁਰਮਾਨ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪੀਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਰਦ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਦੂਸਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਾਡੀ ਅੰਦਰਲੀ ਹਮਦਰਦੀ ਲਈ ਉਹ ‘ਦਰਦੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੇ।”

ਸਾਡੀ ਹਉਮੈ ਇੱਕ ਸਵੈ-ਤਰਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਲਈ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ,
ਸਾਨੂੰ ਬਸ ਆਪਣਾ ਹੀ ਦੁੱਖ ਵੇਖਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਬੁੜ ਬੁੜ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਆਓ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝੀਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਖਤ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਦ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਜਾਇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਸਹੀ ਹਾਂ, ਦੂਸਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਚ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

*ਨਿੰਦਾ ਕਰਿ ਕਰਿ ਬਹੁ ਭਾਰੁ ਉਠਾਵੈ ਬਿਨੁ ਮਜੂਰੀ ਭਾਰੁ ਪਹੁਚਾਵਣਿਆ ॥*
ਅੰਗ- ੧੧੮

ਨਿੰਦਾ– ਨਿੰਦਾ
ਬਹੁ– ਬਹੁਤ
ਭਾਰੁ– ਭਾਰ
ਉਠਾਵੈ– ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ
ਬਿਨੁ– ਬਿਨਾਂ
ਬਿਨੁ ਮਜੂਰੀ– ਮੁਫ਼ਤ
ਪਹੁਚਾਵਣਿਆ– ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਮੁਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ।

---

ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਇਸ ਕੈਪਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਭੇਜੀ ਕਿ
“ਕਈ ਵਾਰ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।”

ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਗੱਲ ਹੈ ਨਾ?
ਦੋਵੇਂ ਆਦਮੀ ਇੱਕੋ ਫੱਟੇ ਉਂਤੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਜੇ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੇਠਾਂ ਇਕੱਠੇ ਡਿੱਗ ਜਾਣਗੇ।
ਪਰ ਇੱਕ ਬੰਦੇ ਦੀ ਈਰਖਾ ਜੋ ਉਸਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧੱਕਾ ਮਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਚਲੋ ਓਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾ ਬਣੋ।
ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿਰਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਪਰ ਦੁਨੀਆ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਈਰਖਾ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਹੈ।

ਮੈਂ ਸਹਿਮਤ ਹਾਂ ਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫਰਕ ਲਿਆ ਸਕਦੇ ਹੋ।
ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਕਿ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।

ਪਰ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਾ ਪਤਨ ਵੀ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਆਓ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਨਾ ਜਾਈਏ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੋਗੇ।

ਹੇ ਇਨਸਾਨ,
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਲੱਭ,
ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਲੱਭਣ ਲਈ… ਲੋਕ ਹਨ।
ਜੇਕਰ ਕਦਮ ਰੱਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖ,
ਪਿੱਛੇ ਖਿੱਚਣ ਲਈ… ਲੋਕ ਹਨ।
ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਚਾ ਵੇਖ,
ਨੀਚਾ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ… ਲੋਕ ਹਨ।
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਚੰਗਿਆੜਾ ਜਗਾ,
ਜਲਣ ਲਈ… ਲੋਕ ਹਨ।
ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਕਰ,
ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨ ਲਈ… ਲੋਕ ਹਨ।